At Mendelejevi (ripunim)

“…është një nga mençuritë njerëzore më të mëdha: përqendruar në mënyrë të hatashme e gjithë bota lëndore në një kornizë, e ç’është më e habitshmja, në një sistem! Në një sistem jo të dështuar! Ke parë kund të mos dështojë një sistem? Me aq sa mund t’i qëndrojë demit të tërbuar një lojtar rodeoje, po aq mundet t’i bëjë ballë tërbimit të botës materiale një sistem. Por ky është ndryshe, ky bën përjashtim. Është shenjtërori im, ku shkoj të ndihem mirë: jo ta pastroj, por ta përshkruaj mëkatin.”

At Mendelejevi është ndër të paktët njerëz me të cilët nuk ndihet nevoja të jesh më i mirë nga sa je. Në praninë e tij, i thua të gjitha. Ngase e di që ai do të flasë me fjalë qetimi: “S’është aq faji yt që je sersen e i pazënë vend. Ti je i përbërë prej pejzash e elementesh që nuk sillen urtë, por ziejnë nga brenda, nga tërheqjet dhe sikterisjet, dëshirat për vetëshkatërrim e vetëzbërthim. Ti s’mund të jesh ndryshe nga sa je, biri im”. E thotë këtë me zë guvor, një jehonë e mbledhur si rrotull fermani tek shpështillet që të shpallë.

“Mos doje të thoshe ta shpjegoj mëkatin?” i them më tepër për të mbajtur gjallë bisedën.

Ati ndalon një hop: “Edhe ashtu mund ta marrësh,” thotë dhe vazhdon të lëvizë prapë. “Edhe ashtu. Megjithëse, në të vërtetë, ne vetëm përshkruajmë, ne asnjëherë nuk shpjegojmë.”

“Pse kështu?” pyes i habitur.

“Sepse shpjegimi është i pamundur, biri im.”

“Pse kështu?” pyes prapë.

“Sepse pse-ja është teleskope pa mbarim,” thotë Ati duke buzëqeshur lehtë. “Ja, merr për shembull dy pyetjet e tua të fundit.”

Nuk flas më. Zbresim mes kthinave e qelave të kështjellës së tij e më bëhet se kemi shkuar goxha thellë, ngaqë përanash po më zënë sytë tabela udhëzuese e drejtuese me emra të çuditshëm. Lexoj të fundit: “Themelet e Gjërit”. Më ndërmendet “Gjëri i vogël”, i cili më jepet si një kafshëz nate që s’del kurrë nga guva e tij dhe hedh jashtë vetëm dritën e syve të tij të vegjël. Gjëri. E mendoj një hop dhe e ndjej se si e pamundura ma brendashkruan trurin, mu si një hamster qerthullin e vet. Tullat e gurët këtu mund të jenë qeliza që ndahen vazhdimisht, them me vete. Muret s’guxoj t’i prek, ata mund të jenë kallus i butë, nga i cili mund të brofë kurdo diçka. Si lastar i ri në prill, një krah mund që zgjatet që nga muri të të cekë në sup. Zhurma e hapave më kujton se po vazhdoj të eci në mesoret me kalldrëm të lëmuar guri. Një tjetër tabelë udhëzuese vegon: “Paralënda”. Ky emër nuk duket miqësor.

At Mendelejevi më kupton. Më merr për dore (kjo bën mirë për frikën), nga rëndimi i hapave të tij e kuptoj që po arrijmë diku, dhe vërtet pas pak ndalemi përpara një dere, anash së cilës është vendosur busti i mermertë i Demokritit. Plaku nuk harron t’i përulet bustit me nderim.

“Këtu janë sporet e lëndës,” - nuk di a i thotë këto fjalë apo më duket mua sikur i thotë. Jehona e zërit e ka aq të lehtë të të gabojë.  Ndihet një si lagështi muresh, një ajër shiu e mishi kërpudhe. Sporet e lëndës, them prapë me vete. Brrrrr. Një çadër mbrojtëse ose një shpërthim atomesh – një kërpudhë mund të jetë të dyja.

Ati shtyn derën dhe një sallë bosh me kthina të zgavërta si lozha teatri hapet e lugët para nesh.

“Ky është, si me thënë, parlamenti i materies,” tani zëri i tij vjen më i afërt, ngase jo kumbues. “Me shumica e pakica, me grupe e aleanca, me dredhira e me bashkime të përkohshme, të paqëndrueshme, apo më të forta, më solide. Si çdo parlament,” plotëson dhe tregon me dorë në një drejtim të pacaktuar, ku mbase do të jenë farërat e parlamenteve të botës ngjizur qysh sekondën e parë pas Shpërthimit të Madh. “Dua shpesh t’ju ftoj këtu, vetëm për t’ju dëftyer se ç’ndodh në bazën e bazave tuaja, në elementet tuaja.”

Me këtë Ati sapo ka shpjeguar pse-në e qenies sime në atë ëndërr para provimit të Kimisë. Ja pse je, dhe ja pse je këtu.  Ndihem me një pyetje bazë filozofike të përgjigjur, gjë që për çudi s’më gëzon e madje as dhe më përmbush, sikur sado pak. Ndjej si më zbraz edhe më shumë dija teksa më mbush. Etja për dije qenkësh një mirazh i shkaktuar nga… etja, them me vete dhe mundohem ta mbaj mend këtë mendim, mbase e shkruaj diku, tingëllon jo keq, pa harruar kurrësesi atë retiçensën para etjes së dytë – kjo ka shumë rëndësi.

“Gjithë bota lart është regëtimë e flakës që digjet këtu poshtë,” thotë Ati me tonin e atij që e di mirë ç’po thotë, e sidomos, pse po e thotë. “Se këtu pat më së pari grupime në botë, këtu lindën sektet, tarafet, fraksionet. Këtu filloi e ndryshmja. Së cilës ju i thoni edhe e kundërta, dhe me të doni të shpjegoni shumëçka, në mos gjithçka.”

Nga zëri kuptohet që Ati nuk është dakord me të kundërtat. Dua ta pyes pse, por zëri i tij nuk më lejon: “Ja tek i ke grupet me radhë: grupi i Kalciumit, i Fosforit, i Karbonit. Ka të majtë këtu, që u thonë metale, siç ka edhe të djathtë, që u thonë halogjenë. Dhe një shumicë s’janë as të majtë, as të djathtë, janë hëm ashtu, hëm kështu, pa fytyrë të tyren, si të qendrës domethënë e medemek, por që prapë anojnë, se nuk ka si të jetë ndryshe, pra anojnë nga e majta ose nga e djathta. Qendra është iluzion e fani, siç është pika matematike.”

“Po, a s’është normale një gjë e tillë, At,” e pyes me kërshëri. “A s’është e pritshme? A nuk bën sens që thjesht prej vazhdimësisë dhe graduales të flitet edhe për qendër?” 

Unë kam shumë shpresë tek fjala “e pritshme”. Më duket sikur ajo fjalë shpjegon shumë, e jo vetëm përshkruan, madje ruan plot potencial, plot mundësi edhe pas shpjegimit. Por Ati qesh, më shumë me vete se me mua. Dhe unë asnjëherë nuk e di në se duhet të ndihem i fyer kur ai qesh ashtu.

“Qendra është shpesh e zakonisht ireale”, më thotë, gjithë me buzagazin prej kuvendimi të këndshëm. Nga kjo kuptoj që dilema e fyerjes, të paktën në këtë rast, nuk ish me vend, nuk bënte sens. “A ka qendër një unazë martese?”

Toni i Atit nuk kërkon përgjigje. Vë buzën në gaz edhe unë dhe them me sa më qesëndi që më është e mundur: “Qendra e majtë.”

Ai më shikon mbi syzet për afër. Duket akoma s’e meritoj shikimin luksoz të thjerrëzës.

“Qendra e majtë, the, ë? E di që e keni qejf oksimorën, sikundër unë oksigjenin, ho-ho-ho. Por vërtet, ne këtu i quajmë elemente tranzicioni ato lloj elementesh. Janë fqinjë me metaloidët, ose me “medemek-metalet”. Që ua ka qejfi të jenë metalikë, por s’janë…”

“Wannabes,” them unë sa për të thënë diçka.

 “Möchtegern,” ma kthen Ati duke qeshur prapë me rrokje prej Shën Kolli. Ai bën kujdes të tregojë se e kupton shakanë e llojit tim vdekatar. Pastaj plotëson duke bërë me dorë nga ca kthina të largëta: “Ah, se mos harroj: ato vendet bosh, nga fundi, janë elemente që s’gjenden në natyrë, pra janë të panatyrshëm, të paqëndrueshëm, artificialë, e ndaj s'i sheh rreth e rrotull, se në të vërtetë nuk janë.”

“Elemente asgjëkundës?” pyes i intriguar.

“Oh, jo,” ma kthen Ati, “ai do ishte emër i madh shumë.”

Dua ta pyes pse kështu, por ai e ka hedhur shikimin diku gjetkë: “Ndërsa atje tutje fare, në skajin që po e quaj e djathta e asgjëshme, sipas stilit tuaj, janë ca elemente të plogëta, gazra të ftohtë. Janë të plogët, se as marrin e as japin me të tjerë, i kanë të ngopura orbitalet… Aq e kanë dollapin, do kishe thënë ti, apo jo?” Ai më qesëndis me shikim, i vetëkënaqur që më flet me gjuhën time e që ma njeh edhe këtë hollësi, para se të vazhdojë prapë: “Megjithatë u thonë edhe gaze fisnikë, si me thënë të sërës së lartë. Edhe pse me ta mbushin tullumbacet, ngaqë janë shumë të lehtë. Ose dritat e ftohta të botës. Janë mendjemëdhenj, nuk para përzihen me rrethinën e botën. Ata nuk japin, as marrin elektrone. Se elektronet kemi si mjet shkëmbimi dhe qarkullimi të gjërit këtu. Siç keni paret dhe votat ju atje lart.”

Pohoj me kokë. Paratë dhe votat, përsëris me vete, duke prekur sipas një zakoni të vjetër e instinktiv mjekrën e parruar. Ati kujton se unë po vras mendjen të kuptoj diçka; ai nuk mund ta dijë se gjesti im shpreh urim në dëshiroren e famshme shqipe: M’u shtofshin paratë dhe votat si qimet e mjekrës!

“Ka elemente që kanë vetëm një elektron për të dhënë apo marrë,” nxiton të shpjegojë Ati. “Aq munden, thamë. Të atillë janë, njëpërmasor, tipa të shlirët e të shthurur, ku rafsha mos u vrafsha, edhe lidhjet ashtu i pleksin, të përkohshme, dalldisen e joshen nëpër ujëra, me hire tërheqës, magnetikë, tërheqin e tërhiqen, vijnë pranë e pranë, por kurrë nuk lidhen sak, lidhja u fut ujë, shkojnë ashtu bashkë ca kohë, me bashkëshoqërime të vakëta, jonike (si prej deti të jugut, them me vete, si plazhistë Bregu nëpër pesëmbëdhjetëditësha pushimesh), dhe në rastin më të parë që u jepet, s’e kanë për gjë ta harrojnë atë medemek marrëdhënie, dhe me vrap afrohen tek ndonjë tip tjetër i lirë, më tërheqës, ngaqë i ri.”

E shoh Atin si ai që papritur sqarohet për diçka.

“I ke dëgjuar besoj femrat e fisit Klor?” vazhdon Ati i inkurajuar nga hareja ime e zbulesës. “Ta dish si lektisen ato për djemtë e derës Natrium! Mbushur i ke me ta gjithë detet atje lart, xhanëm.”

“Natyrisht,” them gjithë me ndriçimin e të ftilluarit.

“Ndërsa ca të tjerë janë më të ndërlikuar, më të pasur, japin e marrin më shumë se një elektron,” sqaron me gurgullimë mjekre të bardhë. “Edhe lidhjet me shoshoqin i kanë më të qëndrueshme, pa u hyrë ujët reumatik në mes. Ja, të marrim sojin e Kalciumit. Ku e ku më serioz se Natriumi tralala. Jep e merr shpesh me sojin e Fosforit, dhe kur lidhen, oh, ta kënda ta shohësh atë lidhje kovalente! Kalciumi dhe Fosfori janë Romeo dhe Zhuljeta e kimisë! Ju ashtu sikur thoni, kur doni të shpjegoni dashurinë: kishte kimi, thoni, apo jo?”

Unë pohoj prapë me kokë.

“Por si çdo gjë të mirë,” vazhdon Ati, “edhe ata rrallë e tek i has, tek-tuk në ndonjë qeshje të shëndetshme, zmalt që rrezaton mbi botë kur qeshet…” Këtu ndalet një çast, dhe duke kapur mjekrën me dorë, thotë: “Hm, sikur shumë pak zmalt të shëndetshëm më ka zënë syri ndër ju shqiptarët. Duket pak lidhje kovalente keni në mes tuaj.”

Unë ngre supet. Do të doja të buzëqeshja si me faj, por s’mundem, qeshja më ngrin në dhëmbë, kovalente.

Ati shenjon një tjetër vend të sallës me dorë: “Ndërsa ky është grupi i Karbonit,” thotë me ton pak të ndryshuar. “S’di a të kam thënë, po ne këtu si numër themeli kemi tetën. Nuk mund të humbësh a fitosh më shumë se katër elektrone. Karbonllinjtë janë me katër. Janë më të ndërlikuarit. Katërpërmasorë. Ashtu si bota lart që rrjedh së këtejmi, xhanëm.”

“Prandaj e paskemi botën me katër përmasa?!” habitem unë përnjimend.

“Kur qëllon e thyhet ndonjë përmasë,” vazhdon pa iu përgjigjur drejtpërdrejt thirrmës sime plaku, “si mos-o-Zot ajo e kohës, e cila është edhe më brishta, tri të tjerat mundohen ta zëvendësojnë. Udhëtari kujton se bën vetëm një copë rrugë, por shkon në fakt në tjetër kohë. Nejse, se fjalën e kishim te Karboni: i jashtëzakonshëm është! Ai e mundëson organiken komplekse dhe Jetën!”

Këtu më sheh që të bindet nëse rëndësia e asaj që sapo tha mbërriti shëndoshë e mirë tek unë, e mbase sigurohet për këtë, sepse flet më shpallës: “Vetëm një gjë e thellë, e pasur, shumëpërmasore mund ta mbajë atë barrë! Para atij, Karbonit, elementet e tjera ngjajnë si lapërdhare. Por nuk është mirë të na dëgjojë kush, se helbete, parlament, secili kërkon të hiqet si i barabartë, qoftë tyryfyl si Klori, që shkon e zdërhallet nëpër supëra e çajra ushtrie me një mision torollak, qoftë i plogët e për asnjë punë e reaksion të hairit, si Heliumi apo Neoni.”

Në zërin e tij vërej lindjen e një note mirëbesimi. Si të atij që po të beson një të fshehtë: “Që të merremi vesh e ta kemi të qartë,” thotë dhe më ngul prapë shikimin hulumtues si për të kontrolluar nëse po e rrok apo jo rëndësinë e kumtit, “elementet nuk janë krijuar të barabarta, ndaj edhe bota që ngrihet mbi ta nuk mund të jetë 'e drejtë', çfarëdo kuptimi pastë kjo fjalë pa kuptim. Por neve na duhet të themi që ka barazi, që të jemi kimikisht korrekt. Se ashtu është puna.”

E shoh përsëri me admirimin e zbulesës. Ai është mësuar duket me atë shikim, pasi natyrshëm merr një hije Shën Kolli që sapo la dy-tri dhurata të mrekullueshme dhe bëhet gati të ikë duke trokëllirë kalldrëmet në krye të slitës.

“Zoti Silic është po ashtu nga Karbonllinjtë,” thotë. “Gjithë shkëmbi e rëra e dheu atje lart, atë ka në vete. Por, siç të thashë, s’duhet folur shumë, se gati janë të të akuzojnë për njëanshmëri e përkrahje të padrejta. Kur unë në të vërtetë po flas për meritokraci. Se ja, mu nga ky sua, edhe kur nuk bëhet Jetë apo lëndë organike (prapë vështrimi për verifikim), pra kur gjëri është inorganik, ai bëhet diamant! Sojlliu sojlli mbetet.”

E shikoj me sy pyetës.

“Natyrisht, për zotin Karbon e kam fjalën, për kë tjetër,” thotë plaku. “Është i madh, por që s’do t’ia njohë kush meritat. E vënë në surdinë. Meritat i marrin elementë të squllët, ja si Neoni i reklamave apo Heliumi i tullumbaceve që thamë. Gazet 'nooo-bël' (përçmimimi ia zgjat o-në). A s’është kjo një padrejtësi në llojin e vet? Dhe, në fund të fundit, a është e mundur të jesh 'i ndershëm e i drejtë', gjithnjë sipas përkufizimit të panatyrshëm, në një botë të tillë? A e lejon këtë deri edhe ajo termodinamika juaj, që është lloji më i sofistikuar i fesë?”

Diç dua të them, por në fyt, fjalitë e mia, përndezur nga e drejta dhe liria e barabartë e shprehjes, po grinden kush e kush të dalë më parë, shi si ndonjë turmë e dyndur para një deriçke të ngushtë, e kështu që nuk them dot asgjë.

Ati edhe këtë e vëren.

“Të kam thënë, mos u mërzit për shumë nga kusuret qe ke,” më flet zëzbutur, “apo dhe për mëkatet që bën. Sepse as ato nuk do t’i shlyejë kush për ty, e as ty nuk do të të mbajë njeri përgjegjës për atë që je. Se i ke në rrënjë, i ke në thua e sua, në poret e kthinëzat e tua më të vockla, atje ku thërrmijat e trasha të Moralit nuk hyjnë dot.

“Moralit?”

“Po. Eshtë i trashë Morali. Mullinjtë e tij nuk bluajnë imët, si ata të Zotit... Pra ti je ti, sepse je ti. A ka më thjesht se kaq?! A nuk përdorni ju aq shpesh shprehjen 'të jesh në elementin tënd'?”

Bëj sikur bindem ngaqë edhe s’e kundërshtoj dot. Dalim. Ai mbyll derën. Nuk harron dhe përshëndet prapë grekun e vjetër, i cili duket sikur e ka ndërruar një grimë pozicionin e kokës.

E pres në sheshpushimin e shkallëve. Me bisht të syrit vërej se shkallët zbresin edhe më përposhtë.  Ç’të ketë më atje, o Perëndi, pyes veten pa guxur të vazhdoj hamendjet më tej: po sikur plaku të dojë të zbresë edhe më?

“Të shoh pak të zbehur,” thotë Ati me qetësi. “Këtu poshtë ajri qarkullon ngadalë.”

“Nuk ndjeva gjë,” them shpejt e shpejt. “Ku shpien këto shkallë që shkojnë përposhtë, o At?” pyes dhe nuk e besoj dot që po pyes. Ndihem si ajo preja e hipnotizuar që shkon vetë drejt predatorit. Atje duhet të jetë edhe më errësirë, dhe lagësht, dhe pa ajër, ç’ke që ia shtije në mend, o i marrë, i them vetes.

“Themelet e Gjërit kanë shumë kate. Unë shkoj shumë rrallë atje poshtë,” thotë Ati.

“Pse?” e pyes, edhe pse e di që ky është kulmi i marrëzisë. Ti je jo i marrë, por edhe më keq, je i përhënur, ose i përmarrsur, i ckërmitem vetes. Në qoftë se plakut i shkrepet të të marrë atje, mirë të të bëhet, se vetë e kërkove. Më duket sikur ai vërtet po dëshiron të zbresim më poshtë. Ja ku po avitet, të ma thotë.

“As djalli nuk i shëtit njësoj të gjitha katet e Ferrit,” thotë, dhe në sy i feks një dritë blu e përhinjtë, me siguri ngjyra e ndonjë elementi të munguar atje në kthinat e elementeve. “Paradoksi i këtushëm është se ka elemente, por s’ka elementare.”

“Si kështu, o At?”

Ai nuk flet për një hop, pastaj më afrohet edhe më: “Emri nuk e bart dot mbiemrin që krijon. Ndodh kështu, sidomos me Gjërin. Gjëri fluturon, e shkruara mbetet. Nejse. Po thoshim elementarja. Elementarja duhet të jetë diku poshtë,” dhe bën me shenjë nga shkallët që errësohen menjëherë sapo zbresin disa hapa teposhtë. “Shumë thellë: tek shkëmbi amnor i botës, i pathyeshëm nga asnjë qysqi, i papërshkueshëm nga asnjë llagëm...”

Dua ta pyes nëse ka qenë ndonjëherë atje, a e ka shkeluar atë truall granitik, ku ajri duhet të jetë aq i rallë dhe ku drita ka drojë të hyjë. Me sa duket, thellë vetja ime do që të shkojë thellë, në fund të humbellës themeltare, atje ku në fund të fundit do të thotë Fillim, por në sekondën e fundit kujtohem se plaku tha “duhet”, “duhet të jetë diku poshtë”, tha, për të qenë i saktë…, o Perëndi, po është krejt e qartë që as Ai vetë nuk ka qenë ndonjëherë atje! M’u kujtuan kthinat e frikshme të shtëpisë së fëminive, ku prindi ruante zahire dhe kushedi ç’xeherore të rralla, kthina ku jo vetëm ish e ndaluar hyrja, por edhe po të lejohej, s’do mund të fashitej frika prej tyre, aq mirë e fshehur pas ndalimit.

Plaku kthehet nga mesorja që na solli deri aty. Një dritë e paqme i bie mbi fytyrë. Domethënë më duket mua ashtu. Marrim shkallët për lart. Më duhet të dal në botën e zakonshme, plot me elemente gërnjare. Sepse ashtu kam ca punë.